Người già yếu, nằm liệt giường hoặc bệnh nặng không đi lại được vẫn có thể được làm căn cước mà không phải đến trụ sở: Luật Căn cước 2023 cho phép cơ quan quản lý căn cước, khi cần thiết, tổ chức làm thủ tục tại chỗ ở của công dân. Người nhà không làm thay được phần thu nhận ảnh khuôn mặt, vân tay, nhưng làm được gần hết phần còn lại: hỏi xem có cần làm không, đề nghị cán bộ đến nhà, chuẩn bị giấy tờ và người bệnh cho buổi thu nhận.
Trước khi chạy đi đề nghị, bạn nên trả lời câu hỏi đầu tiên: cha mẹ mình có thật sự cần làm căn cước ngay lúc này không. Không ít gia đình lo cuống vì nghe tin chứng minh nhân dân hết giá trị, trong khi người già nhà mình đã có thẻ căn cước công dân còn hạn. Bài này đi theo thứ tự: kiểm nhu cầu, đề nghị đúng nơi, chuẩn bị cho buổi cán bộ đến, và những việc sau đó.
Trước hết: người già nhà bạn có thật sự cần làm lúc này không
Có ba tình huống hay gặp. Thứ nhất, người già đang giữ thẻ căn cước công dân còn hạn: thẻ này vẫn dùng được đến hết thời hạn in trên thẻ, không bắt buộc đổi sang mẫu mới chỉ vì luật mới có hiệu lực. Nếu không có việc gì cần đến tính năng mới, gia đình không phải làm gì thêm.
Thứ hai, người già chỉ còn chứng minh nhân dân. Theo Luật Căn cước 2023, chứng minh nhân dân còn hạn chỉ được dùng đến hết ngày 31/12/2024, nên từ năm 2025 giấy này không còn giá trị. Nếu người già vẫn phải làm các việc cần giấy tờ tuỳ thân như nhận lương hưu tại quầy, giao dịch ngân hàng, làm thủ tục đất đai, thì nên tính đến việc làm căn cước. Thứ ba, thẻ đã hết hạn, bị mất hoặc hỏng nặng: tương tự, cần làm lại.
Một điểm giúp nhiều gia đình đỡ vội: người già vẫn có số định danh cá nhân trong cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, dù trong tay chỉ có chứng minh nhân dân cũ. Một số dịch vụ có thể tra thông tin qua số định danh. Tuy vậy, mỗi nơi chấp nhận đến đâu là chuyện khác nhau, nên với việc quan trọng sắp tới như nhận tiền, chuyển nhượng tài sản, bạn hỏi trước nơi đó xem họ đòi loại giấy nào, rồi mới quyết định có làm căn cước gấp hay không.
Người nhà làm được gì, việc gì người già phải tự có mặt
Phân vai cho rõ giúp cả nhà không ai làm thừa, không ai làm sai. Cột giữa là phần người nhà gánh được; cột cuối là phần không ai thay được.
| Khâu | Người nhà làm thay được | Người già phải tự làm |
|---|---|---|
| Hỏi nhu cầu, tra thủ tục | Toàn bộ: hỏi công an xã, phường nơi cư trú; tra thủ tục trên Cổng Dịch vụ công | Không |
| Đề nghị làm tại nhà | Trình bày tình trạng, mang giấy tờ y tế, hẹn ngày giờ | Không, trừ khi cán bộ cần hỏi trực tiếp vài câu |
| Kê khai thông tin | Đọc lại thông tin, báo chỗ sai lệch trong dữ liệu dân cư | Xác nhận thông tin của mình khi cán bộ hỏi, nếu còn nói được |
| Thu nhận ảnh, vân tay, mống mắt | Đỡ người, chỉnh tư thế, chuẩn bị chỗ sáng | Có mặt, cán bộ thu nhận trực tiếp trên người |
| Ký hoặc điểm chỉ xác nhận | Không | Tự ký hoặc điểm chỉ trước mặt cán bộ |
| Nhận thẻ | Có thể nhận hộ hoặc đăng ký trả qua bưu chính, tuỳ cách nơi cấp áp dụng | Tuỳ quy định; hỏi lúc làm |
Phần thu nhận sinh trắc học là lý do người già phải có mặt. Đó cũng là chỗ bảo vệ họ: không ai có thể mang ảnh cũ hay vân tay của người khác đi làm thẻ đứng tên họ.
Đề nghị cán bộ đến tận nhà: các bước người nhà làm
Pháp luật mở khả năng làm tại chỗ ở, nhưng cách tiếp nhận đề nghị, xếp lịch đi lưu động là việc tổ chức của từng nơi. Các bước dưới đây là đường đi thường gặp; chi tiết bạn hỏi công an xã, phường nơi người già cư trú.
- Đến công an xã, phường nơi người già đang cư trú (sau ngày 1/7/2025, việc làm căn cước cho người dân ở địa phương do công an cấp xã và cơ quan quản lý căn cước cấp tỉnh tổ chức). Nói rõ: cần làm căn cước cho người già yếu không thể đến trụ sở.
- Mang theo giấy tờ cho thấy tình trạng sức khoẻ nếu có: giấy ra viện, sổ khám bệnh, giấy xác nhận khuyết tật. Đây không phải điều kiện cứng ở mọi nơi, nhưng giúp cán bộ hiểu vì sao cần đi tận nhà.
- Đưa thông tin để cán bộ tra trước: họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân hoặc số chứng minh nhân dân cũ của người già, địa chỉ chính xác, số điện thoại người nhà để hẹn.
- Hỏi rõ cán bộ sẽ đến khoảng thời gian nào, cần chuẩn bị gì, có thu lệ phí không và nộp thế nào, thẻ sẽ được trả bằng cách nào.
- Ghi lại tên bộ phận đã tiếp nhận đề nghị và ngày đề nghị. Nếu chờ lâu chưa thấy hẹn, bạn có cơ sở để hỏi lại đúng chỗ.
Ở nhiều địa phương, công an xã, phường từng tổ chức các đợt đi làm thủ tục tại nhà cho người già, người bệnh trong khu vực. Hỏi xem sắp có đợt nào không cũng là một cách; đôi khi xếp vào đợt chung nhanh hơn đề nghị riêng.
Chuẩn bị cho buổi cán bộ đến: chỗ ngồi, ánh sáng và người bệnh
Chọn chỗ có ánh sáng đều. Ảnh khuôn mặt cần rõ, không bị ngược sáng. Một góc phòng gần cửa sổ, sau lưng là tường trơn màu sáng, giúp cán bộ chụp nhanh và ít phải chụp lại.
Chuẩn bị tư thế cho người nằm liệt. Nếu người già ngồi dậy được với gối kê, hãy kê sẵn. Nếu không ngồi được, báo trước để cán bộ mang thiết bị phù hợp và tính cách chụp. Đừng cố đỡ người dậy quá sức chỉ để có tấm ảnh đẹp.
Làm sạch, làm ấm bàn tay. Tay người già thường khô, vân tay mờ. Rửa sạch, lau khô, xoa nhẹ cho ấm trước khi lấy vân tay. Nếu ngón tay bị cụt, co rút hoặc băng bó, nói ngay với cán bộ để họ ghi nhận theo cách xử lý dành cho trường hợp không thu được.
Chọn giờ người già tỉnh táo nhất. Nhiều người già mệt vào buổi chiều. Hẹn buổi sáng sau bữa ăn nhẹ, khi họ tỉnh và hợp tác được, sẽ đỡ cho cả hai bên.
Để sẵn giấy tờ cũ và một người nắm thông tin. Chứng minh nhân dân hay căn cước cũ, giấy khai sinh nếu còn, và một người trong nhà nắm rõ quê quán, tên cha mẹ của người già, để trả lời khi cán bộ cần đối chiếu.
Khi dữ liệu dân cư của người già bị sai
Người già hay gặp chuyện thông tin trong cơ sở dữ liệu dân cư không khớp với giấy tờ họ giữ: năm sinh lệch, tên đệm khác, quê quán ghi theo địa danh rất cũ. Thẻ căn cước được in từ dữ liệu dân cư, nên nếu dữ liệu sai thì thẻ cũng sai. Vì vậy, khi cán bộ đọc lại thông tin, người nhà nên nghe kỹ từng dòng.
Nếu phát hiện sai, nói ngay trong buổi làm và hỏi cách điều chỉnh. Thường phải có giấy tờ làm căn cứ, ví dụ giấy khai sinh, trích lục hộ tịch, hoặc giấy tờ gốc được cấp trước đó. Có trường hợp phải làm thủ tục đính chính hộ tịch trước rồi mới điều chỉnh được dữ liệu dân cư. Việc này mất thêm thời gian, nhưng sửa từ gốc vẫn hơn để một chiếc thẻ sai đi theo người già trong mọi giao dịch về sau.
Ví dụ giả định: bà cụ có năm sinh trong giấy khai sinh cũ khác với năm sinh ghi trong dữ liệu dân cư. Gia đình không nên chọn năm "cho tiện", mà mang giấy tờ gốc đến để cán bộ hướng dẫn điều chỉnh theo quy định. Năm sinh trên thẻ liên quan đến lương hưu, chế độ người cao tuổi, nên sai một năm có thể kéo theo nhiều phiền phức.
Những điều không nên làm khi lo căn cước cho cha mẹ già
Gia đình lo cho cha mẹ thường sốt ruột. Các lối tắt dưới đây nghe có vẻ tiện nhưng đều có thể làm hỏng việc hoặc đặt người già vào rủi ro.
- Nhờ người lạ "lo trọn gói căn cước tại nhà" lấy tiền. Việc đi làm tại nhà do cơ quan công an tổ chức; ai hứa đưa được cán bộ đến kèm điều kiện tiền riêng là dấu hiệu bạn nên dừng.
- Giao điện thoại, mật khẩu tài khoản định danh của người già cho người ngoài. Dù để "đặt lịch giúp", việc này mở cửa cho kẻ gian chiếm tài khoản.
- Cố đưa người bệnh nặng đến trụ sở. Một chuyến xe vất vả có thể làm bệnh nặng thêm; đề nghị làm tại nhà là con đường pháp luật đã mở cho đúng tình huống này.
- Khai thông tin "cho khớp" thay vì khai đúng. Mọi sai lệch nên được điều chỉnh bằng giấy tờ, không bằng cách khai lại cho trơn.
- Giữ thẻ của người già quá lâu ở chỗ người khác. Nhận thẻ xong, đưa lại cho người già hoặc người chăm sóc chính, kèm bản chụp để cả nhà biết.
Nếu người già đã mất năng lực nhận thức và gia đình cần làm những việc lớn hơn căn cước như quản lý tài sản, đó là câu chuyện của giám hộ và đại diện theo pháp luật, cần tìm hiểu riêng, không giải quyết được bằng việc làm thẻ.
Có thẻ rồi: những việc người nhà nên làm tiếp
Nhận được thẻ, việc đầu tiên là kiểm từng dòng: họ tên, ngày sinh, giới tính, nơi cư trú, ảnh. Sai một chi tiết thì báo ngay nơi cấp để được điều chỉnh, vì để lâu sẽ phải giải thích ở mỗi lần giao dịch. Sau đó chụp hai mặt thẻ, lưu ở nơi cả nhà tìm được khi cần, nhưng không đăng lên mạng hay gửi vào nhóm trò chuyện đông người.
Tiếp theo là cập nhật với những nơi đang trả tiền hoặc phục vụ người già. Nơi chi trả lương hưu, trợ cấp, ngân hàng nơi người già có tài khoản thường yêu cầu cập nhật giấy tờ tuỳ thân mới khi thẻ cũ hết giá trị. Người nhà có thể hỏi trước xem việc cập nhật có cần người già có mặt không, có làm qua người được uỷ quyền được không, để gom vào một chuyến.
Cuối cùng là chỗ cất thẻ. Người nằm liệt ít khi tự dùng thẻ, nên thẻ thường do người chăm sóc chính giữ. Hãy thống nhất trong gia đình ai giữ, để ở đâu, và khi đưa thẻ cho người khác dùng vào việc gì thì báo cho nhau. Thẻ căn cước của một người già yếu nằm trong tay người lạ là cửa ngõ cho các kiểu vay tiền, mở tài khoản đứng tên họ mà họ không hề biết.
Câu hỏi thường gặp
Người già trên 80 tuổi có bắt buộc làm căn cước không?
Pháp luật không miễn làm căn cước theo tuổi. Tuy vậy, nếu người già đang có thẻ căn cước công dân còn hạn thì vẫn dùng được. Nếu chỉ có chứng minh nhân dân, giấy này đã hết giá trị từ năm 2025, nên gia đình cân nhắc làm căn cước khi người già còn giao dịch cần giấy tờ tuỳ thân.
Đề nghị làm căn cước tại nhà nộp ở đâu?
Thông thường bạn liên hệ công an xã, phường nơi người già cư trú để trình bày tình trạng và đề nghị. Cách tiếp nhận, xếp lịch đi lưu động do từng nơi tổ chức, nên bạn hỏi trực tiếp và ghi lại ngày đề nghị để tiện hỏi lại.
Người già không lấy được vân tay thì có làm được căn cước không?
Trường hợp không thu nhận được vân tay do tay bị tổn thương, cụt ngón hay vân tay quá mờ, cán bộ sẽ ghi nhận theo cách xử lý dành riêng cho trường hợp đó. Bạn báo trước tình trạng tay của người già để cán bộ chuẩn bị.
Con có thể nhận thẻ căn cước thay cha mẹ không?
Nhiều nơi cho đăng ký trả thẻ qua bưu chính hoặc cho người nhà nhận theo hướng dẫn. Cách nhận cụ thể bạn hỏi ngay trong buổi làm thủ tục, kèm giấy tờ người nhận cần mang, để không phải đi lại nhiều lần.
Người già nằm viện dài ngày có được làm căn cước tại bệnh viện không?
Luật cho phép tổ chức làm thủ tục ngoài trụ sở khi cần thiết, nhưng việc đi đến bệnh viện tuỳ khả năng sắp xếp của cơ quan làm căn cước. Bạn trình bày với công an nơi người già cư trú hoặc nơi bệnh viện đóng để được hướng dẫn.
Có phải trả thêm tiền khi cán bộ đến làm tại nhà không?
Lệ phí cấp căn cước, nếu có, theo quy định chung và được thu kèm biên lai. Bạn hỏi rõ mức thu và cách nộp khi đề nghị. Ai đòi thêm khoản tiền không có biên lai để được làm tại nhà, bạn có quyền từ chối và phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền.